Kennisvalorisatie is in de sociale wetenschap nauwelijks mogelijk

Kennis die aan de universiteit is ontwikkeld kan op de markt worden gebracht, innovatie stimuleren en de aanleiding vormen om bedrijfjes te starten. Universiteiten besteden steeds meer aandacht aan zogenaamde kennisvalorisatie. Het walhalla van de kennisvalorisatie vinden we bij de technische universiteiten. Als we de website van de TU Delft bekijken, is duidelijk dat kennisvalorisatie de reden is van haar bestaan. De TU Delft stimuleert daadwerkelijke innovaties en start-ups.

Kennisvalorisatie klinkt heel aantrekkelijk en technische universiteiten laten zien dat dit een belangrijke activiteit van een universiteit kan zijn. Andere universiteiten willen dit ook oppakken. Maar is kennisvalorisatie wel in alle wetenschapsgebieden mogelijk? Bij de sociale wetenschap is er reden voor scepsis.

Publicatiedwang

Kennisvalorisatie is zeker niet de belangrijkste trend in de sociale wetenschap. Die trend heet publicatiedwang: er wordt steeds meer belang gehecht aan de kwantitatieve productie in de vorm van internationale artikelen. Deze trend leidt op voorhand tot een gebrek aan tijd om kennis te valoriseren. Publicaties gaan voor maatschappelijke activiteiten. Daar zijn immers geen rankings van en bij de verdeling van universitaire functies spelen maatschappelijke activiteiten ook geen rol.

Publicatiedwang prikkelt bovendien onderzoeksvragen te stellen die de kans op publicatie vergroten. Dit zijn theoretische vragen en geen vragen uit de praktijk. De reviewers van tijdschriften bepalen wat een interessante vraagstelling is en valorisatie is daarbij geen criterium. Er is geen tijd voor valorisatie, maar er is ook weinig geschikte kennis om te valoriseren. In deze context neemt valorisatie twee vormen aan: beleidsaanbevelingen en media-aandacht.

Vereenvoudiging

Zowel de wereld van beleid als die van de media kenmerken zich door desinteresse in de details van wetenschappelijk onderzoek. Er is weinig aandacht voor de wetenschappelijke relevantie van onderzoeksvragen, operationalisaties van begrippen en statistische toetsen. De centrale vraag is juist wat burgers, bedrijven of overheden aan kennis hebben. Een versimpelde weergave van wetenschappelijk onderzoek is nodig om een publiek te bereiken. Media-aandacht laat goed zien waar dat toe leidt.

Een voorbeeld. Onlangs promoveerde Matthijs Elenbaas cum laude aan de UvA op een proefschrift over de relatie tussen politiek in de media en de politieke kennis van burgers. Volgens de UvA-database bevat dit proefschrift belangrijke inzichten. Het proefschrift is voor kenners ongetwijfeld een aanvulling op bestaande theorie, maar beleidsmakers, journalisten en burgers kijken vooral naar de conclusies. Zij lezen (p. 119):

“Perhaps the single most straightforward conclusion to draw from the research bundled in this dissertation is that the likelihood that citizens acquire political information increases with the availability of that information in the media environment.” (cursivering in origineel)

Versimpeling

Ja, hierboven doe ik geen recht aan alle details van het onderzoek van Elenbaas, maar bij media-aandacht zal het bovenstaande wel de samenvatting zijn. Hierboven staat namelijk de kern die aan een geïnteresseerd publiek van niet-wetenschappers te communiceren is. En inderdaad, deze weergave versterkt het beeld dat sociale wetenschap slechts open deuren intrapt.

En zo leidt sociale wetenschap wel vaker tot kennis waar de buitenwereld weinig mee kan. Onlangs onderzocht Matthijs Rooduijn in zijn proefschrift of er sprake is van een populistische tijdsgeest. Zowel populistische partijen, hun politieke tegenstanders als de media kunnen niets met die conclusie. Dat komt puur doordat dit onderzoek een theoretische en geen praktische achtergrond heeft.

Ander recent onderzoek laat zien dat interactieve en gepersonaliseerde communicatie leidt tot politieke betrokkenheid. Iedereen die een paar minuten over deze bevinding nadenkt, weet dat die ook niet valoriseerbaar is omdat compleet voorbij wordt gegaan aan dagelijkse dilemma’s in de communicatie van politieke partijen. Zij kunnen niet echt interactief zijn.

Ongewenste media-aandacht

En dus kunnen we over kennisvalorisatie concluderen wat veel sociale wetenschappers allang weten. Wetenschappers zullen in de media worden geconfronteerd met de gebrekkige relevantie van hun resultaten. Juist theoretisch relevante vragen die goed publiceerbaar zijn roepen in de media de vraag op waar de sociale wetenschap zich in hemelsnaam mee bezighoudt.

Het gebruikelijke antwoord van sociale wetenschappers is dat de media niet alle methodologische en inhoudelijke nuances bespreken. Dat is een onzinnig verwijt want alleen wetenschappers zijn daarin geïnteresseerd. Om kennisvalorisatie te laten slagen, is bij het ontwerp van onderzoek al oog nodig voor de maatschappelijke behoefte aan kennis. Als men daar geen oog voor heeft of niet voor wil hebben, is het een zegen dat er geen kennisvalorisatie plaatsvindt. Die heeft in veel gevallen immers een onproductieve uitwerking.