Zaterdag 6 september was geen gewone zaterdag—het was “Super Saturday”. Met deze uit de Amerikaanse politiek overgenomen terminologie duidden de Nederlandse media aan dat vijf politieke partijen op dezelfde dag hun partijcongres hielden in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van 19 oktober: VVD, CDA, NSC, JA21 en ChristenUnie. Op de partijcongressen werden de verkiezingsprogramma’s door de leden goedgekeurd en door de lijsttrekkers onderbouwd. Een perfect moment dus om op een rij te zetten wat er deze verkiezingen eigenlijk te kiezen valt.
De werkelijkheid is anders. De NOS beschrijft hoe de sfeer op ieder partijcongres afhankelijk is van de peilingen. De Telegraaf zet uiteen op welke coalities iedere partij inzet. En de Volkskrant onderzoekt hoe verschillende partijen het populaire CDA kunnen ondermijnen in hun campagnes. De gemene deler: wat centraal staat is niet het te voeren beleid, maar de politieke strategie. Uit mijn onderzoek blijkt dat dit soort politiek-strategische berichtgeving leidt tot burgers die stemmen stom vinden.
Berichtgeving over politieke strategie
Het is in de communicatiewetenschap een goed beschreven fenomeen dat nieuwsmedia zich graag richten op politieke strategie, ten koste van de inhoud. Het is een tegenreactie op de professionalisering van de politiek en een manier om manipulatie te ontmaskeren en voorkomen. Daarnaast is er een groeiende druk op nieuwsmedia om veel, regelmatige berichtgeving over politiek te produceren en politiek-strategische berichtgeving is vaak populair onder lezers en dus financieel aantrekkelijk. Het geeft je als lezer het gevoel dat jíj die sluwe politici wel doorhebt. Dat jíj niet voor de gek gehouden wordt.
Maar er zit ook een maatschappelijk nadeel aan dit soort berichtgeving. Dr. Alon Zoizner vatte decennia aan onderzoek samen en concludeert dat het leidt tot minder inhoudelijke politieke kennis en meer politiek cynisme. Als burgers minder kennis hebben van politiek, waar baseren ze dan hun stemkeuze op? Als ze cynisch zijn over de politiek, wat beweegt ze in hun keuze van een partij?
Uit analyses van eigen onderzoek (momenteel in het peer review proces) blijkt dat nieuws over verkiezingen beïnvloedt hoe burgers hun stem begrijpen. Berichtgeving die focust op de inhoud zorgt voor meer burgers die stemmen om de democratie te steunen. Voor hen is meedoen aan verkiezingen net zo belangrijk als de uitkomst ervan. Nieuws dat verkiezingen als een soort wedstrijd afspiegelt (denk aan dagelijkse opiniepolls) leidt tot meer burgers die stemmen om de winst van hun partij te verzekeren. Deze twee vormen van berichtgeving zorgen op een verschillende manier voor burgers die stemmen waardevol vinden.
In tegenstelling, wanneer burgers veel berichtgeving zien over politieke strategie, vinden ze stemmen vaker stom. Er zijn allerlei dingen die burgers stom vinden aan stemmen. Ze kunnen het gevoel hebben dat hun stem niets verandert, dat het systeem waarin ze stemmen niet werkt zoals het bedoeld is, of dat het oneerlijk is door politici die liegen of door stemvervalsing. Anderen vinden stemmen te veel moeite, krijgen er stress van, of vinden het simpelweg niet leuk. Zulke meningen worden dus versterkt door politiek-strategisch nieuws over verkiezingen.
Burgers die stemmen stom vinden blijven niet altijd thuis op verkiezingsdag. Ze kunnen uit plichtsbesef stemmen zonder te geloven dat hun stem iets verandert. Ze kunnen stemmen een vervelende klus vinden, maar het toch doen om bepaald beleid mogelijk te maken. Wel blijven ze váker thuis, vinden ze het minder belangrijk om in een democratie te leven, en hebben ze minder vertrouwen in de politiek. Zo zou hun steun voor antidemocratische krachten kunnen toenemen.
Hoe houden we stemmen leuk?
Het is daarom belangrijk dat media een afweging maken voordat ze berichtgeving publiceren over politieke strategie. Hoe belangrijk is het voor burgers om te weten hoe de sfeer op ieder partijcongres was? Hoe helpt een artikel over de populariteit van Henri Bontenbal de kiezer om een goede stem uit te brengen? Een schaarsere focus op strategie kan tot minder politiek cynisme leiden. Daarnaast zou het een grotere impact kunnen hebben in de écht belangrijke gevallen.
Ook voor burgers is het belangrijk om te weten wat voor effect politiek-strategische berichtgeving heeft. Onthoud dat verkiezingen gaan over hoe ons land eruit zal zien en zoek berichtgeving op die bespreekt hoe elke partij dat voor zich ziet. Hoe hou je stemmen leuk? Focus op de inhoud, niet op strategie.
