Op 29 oktober zijn er verkiezingen voor de Tweede Kamer. In deze serie gaan wij aan de hand van een aantal grafieken in op de vraag wie de kiezers van de vijftien grootste partijen volgens de peilingen zijn. Wat zijn hun sociaal-demografische kenmerken en opvattingen? Wat onderscheidt hen van andere kiezers? Vandaag deel 6: de ChristenUnie
De ChristenUnie (CU) staat er niet goed voor. De partij haalde in 2023 2.04% van de stemmen. Dat was de slechtste uitslag uit de nu 25-jarige geschiedenis van de partij. De partij haalde in 2006 nog bijna 4% van de stemmen en stond sindsdien consistent op 3%. Sterker nog, de Reformatorisch Politieke Federatie, één van de voorgangers van de CU, haalde in 1998 zelfstandig 2.03% van de stemmen.
De helft van de kiezers die in 2021 op de CU gestemd hadden keerden volgens de exitpoll van IPSOS terug naar de partij. Volgens diezelfde peiling verloor de partij stemmen aan NSC (dat net als de CU een conservatief-sociale koers vaart), aan de SGP (die ook Christelijk-conservatieve kiezers aanspreekt), én aan GroenLinks-PvdA (dat het goed deed onder progressief-linkse kiezers. Als klap op de vuurpijl stapte oud-Kamerlid Eppo Bruins over naar NSC om minister van Onderwijs te worden. Volgens de peilingen is de partij nog niet uit dit dal: de peilingwijzer geeft de partij zo’n 2-3% van de stemmen.
De nieuwe partijvoorzitter Marco Vermin zette in een recent interview met Niels van de Bovenkamp in het Nederlands Dagblad zijn visie op de koers van de partij uiteen. Hij mikt op “zes of zeven zetels”. Ambitieuze groei dus. Welk potentieel is er voor de ChristenUnie, en hoe zou de partij dat kunnen aanspreken?
De CU stemmer in Beeld
Om daar een beeld van te krijgen gebruiken wij recente onderzoeken van het LISS-panel, dat een representatief beeld geeft van de Nederlandse kiezer. In een jaarlijkse cyclus worden onder de leden van het LISS-panel, een representatieve steekproef van Nederlanders, vragenlijsten afgenomen (zie methodologische verantwoording hieronder). In de maanden oktober-maart hebben zij ruim 5,000 mensen óf gevraagd op welke partij ze zouden stemmen als er op dat moment verkiezingen zouden zijn (dat noemen we hieronder stemintentie), óf per partij gevraagd hoe groot de kans was dat ze daar op zouden stemmen (dat noemen we stemkans).
Hieronder presenteren we telkens twee grafieken naast elkaar. De eerste (stemintentie) laat de verschillen zien tussen mensen die van plan waren op CU te stemmen en mensen die op een andere partij zeiden te willen stemmen. De tweede grafiek (stemkans) deelt mensen in vier verschillende categorieën in: mensen die zeker niet op CU wilden stemmen (0%), mensen die dat misschien zouden doen (1-50%), mensen bij wie het goed mogelijk was (51-80%), en mensen bij wie het waarschijnlijk was (81-100%: de kernachterban).
“Soms zijn we ook in het hoekje van woke geduwd”
Op de vraag waarom de partij twee van de vijf zetels verloren heeft antwoord Vermin: “We zijn geframed als linkse partij.” Dat is volgens hem onterecht: “We zitten vaak in het midden en zijn dus geen linkse partij”. Wij laten de positie van de partij zelf over aan de voorzitter, maar kunnen wel iets zeggen over waar de potentie van de partij ligt. Is dat in het midden? Of toch aan de linkerkant? Zoals Figuur 1 laat zien, zien kiezers van de ChristenUnie zichzelf als linkser dan de gemiddelde kiezer. Zeker de vaste overtuigde CU-kiezer staat links van het midden. De potentiële CU-kiezer die de partij een grotere kans geeft dan 50% maar een kleinere kans dan 80% is juist wat rechtser dan de gemiddelde kiezer. De twijfelende kiezers zijn dus een stukje rechtser dan de vaste kiezers. Dat geeft een belangrijke indicatie van waar het potentieel voor de CU zit.
Vermin koppelt dat linkse beeld van de partij aan de economische opvattingen van de CU: “Dat dit verwijt ons kon worden aangewreven, hebben we ook aan onszelf te danken.” Hij geeft vervolgens een voorbeeld van ondernemers die onterecht negatief zouden zijn afgeschilderd in het partijprogramma.
Als het over economische opvattingen gaat zijn er geen sterke verschillen. De CU-kiezer is juist iets vaker voorstander van een gelijkere inkomensverdeling. Als we kijken naar de potentiële kiezers zijn hier geen grotere verschillen. De CU-kiezer vindt, net als de gemiddelde kiezer, dat inkomensverschillen kleiner gemaakt moeten worden. Die potentie zit dus niet bij kiezers die een middenpositie of een rechtse positie innemen op inkomensvraagstukken.
Maar het gaat niet alleen over economie volgens Vermin: “Soms zijn we ook in het hoekje van woke geduwd.” Dat ziet hij met name rond thema’s als “klimaat en asiel”
Woke is een politiek containerbegrip waar mensen van alles op kunnen projecteren. Maar het betekende ooit dat je oog heb voor onderdrukkende maatschappelijke structuren, met name waar die leiden tot achterstelling van zwarte personen maar ook van vrouwen.
De partijtop van de CU is in de laatste jaren sterk gefeminiseerd: Bij de laatste verkiezingen voor de Eerste Kamer, Tweede Kamer en het Europees Parlement had de CU drie keer een vrouwelijke lijsttrekker: Tineke Huizinga, Mirjam Bikker, en Anja Haga. Dat is ten opzichte van haar voorgangers een opmerkelijke transformatie voor de partij: in 2002 moest het eerste vrouwelijke CU-Kamerlid nog met voorkeursstemmen vanaf plek 7 verkozen worden.
Het electoraat van de CU heeft ook een sterk vrouwelijk karakter: onder de vaste kiezers is zo’n 75% vrouw, terwijl onder twijfelaars en niet-stemmers die verhouding meer 50-50% is.
We kunnen in het LISS ook naar posities op migratie kijken. Op migratie plaatsen de CU-kiezers zich op een progressievere positie dan de gemiddelde kiezer. Met name de vaste CU-stemmer is duidelijk progressiever dan de andere kiezersgroepen. De groeikansen voor de CU liggen dus onder kiezers die kritischer zijn over migratie dan de trouwe kiezers.
Tot nu toe snijdt de analyse van Vermin deels hout: de partij trekt nu stemmers aan die linkser zijn dan haar potentiële kiezers, dat geldt met name op migratie.
“Onbeschaamd Jezus navolgen”
Als de journalist aan Vermin vraag hoe de partij die kiezers terug kan winnen antwoordt hij: “Ik vind dat we (…) misschien wel een beetje te voorzichtig zijn geweest. We mogen meer onbeschaamd Jezus navolgen en daarvoor uitkomen.”
Op het partijcongres benadrukte Mirjam Bikker juist dat het “goede verhaal van de ChristenUnie niet is voorbehouden aan Christenen.” Ze stelde: “Wij zijn een partij van Christenen” maar “voor iedereen.”
Waar zit de potentie van de CU? Onder Christelijke kiezers? Voor wie de CU “is”, is in de partij lange tijd een onderwerp geweest van discussie. In zijn bundel over de geschiedenis van Nederlandse partijen schreef Ruud Koole ooit dat je het Nederlandse partijenlandschap niet kan begrijpen zonder kennis van de geschiedenis van het Nederlands Protestantisme, en dat is in het geval van de CU zeker waar. De CU is een fusie van twee partijen die met name gereformeerde kiezers aanspraken. Eén van de voorlopers, het Gereformeerd Politiek Verbond, stond zelfs alleen maar open voor de leden van een specifieke Gereformeerde Kerk, de Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt. Aan de Vrijgemaakt Gereformeerde Kerk zijn zo’n 100,000 mensen verbonden. De CU staat tegenwoordig open voor een grotere diversiteit aan Christelijke geloven en in 2015 besloot de partij dat leden enkel de geloofsbelijdenis van Nicea hoefden te onderschrijven en niet langer meer specifieke gereformeerde uitgangspunten, de zogenaamde Drie Formulieren van Enigheid. Daarmee was er ruimte voor ook Katholieke en Evangelische Christenen. In 2023 werd Eric Holterhues geïnstalleerd als Senator. Hij is daarmee het eerste Katholieke Kamerlid voor de CU.
De CU is dus een partij van Christenen in een seculier land. Van de mensen die zeker op de CU stemmen is 100% religieus. Onder de groepen die meer twijfelen is zo’n 25% niet of nauwelijks religieus.
En dat geloof is niet alleen maar voor Zondag, dat bepaalt echt de waarden van de CU-stemmer in het dagelijks leven. Gevraagd naar wat mensen belangrijk vinden in hun leven geven overtuigde CU-stemmers “verlossing” een zes uit zeven. Mensen die meer over de partij twijfelen, hechten minder belang aan verlossing: dat geven ze minder dan een 5.
En dit heeft ook effecten op politieke opvattingen: CU-stemmers hebben conservatieve standpunten over bijvoorbeeld euthanasie. Zo’n 90% van de Nederlanders steunt de huidige euthanasiepraktijk, terwijl zo’n 70% van de vaste CU-stemmers daartegen zijn. Onder de mensen die de partij een stem kans geven van 51-80% is dit beeld veel verdeelder.
Zal de CU veel stemmers winnen als de partij sterker dan nu benadrukt dat ze “onbeschaamd” Jezus navolgen? Het potentieel van de CU zit niet per sé onder zeer religieuze, conservatieve mensen, maar juist eerder onder mensen voor wie religie een minder belangrijk onderdeel van hun identiteit is.
Het potentieel van de ChristenUnie
Waar liggen de groeikansen voor de CU? Partijvoorzitter Vermin ziet heil in een koers die minder links en minder woke is en juist de nadruk legt op het Christelijke karakter van de partij. Als we naar deze resultaten kijken is het beeld vrij simpel: De CU kan groeien onder kiezers die net een tikje minder Christelijk zijn dan het huidige electoraat én die zich vaker als wat rechtser zien op met name migratie.
Kortom: de CU kan groeien als ze naar het midden opschuift en ze haar Christelijke retoriek matigt. Vermin wil dat eerste wel, maar het tweede niet.
Maar zelfs als de CU deze koers zou varen dan is de vraag of dat bij deze verkiezingen zich uit zou betalen. Want precies daar, iets minder Christelijk en net iets rechtser, zit al een andere partij: het CDA. De hoge peilingen van deze partij maken het onwaarschijnlijk dat de CU succesvol zal zijn, zelfs als de partij haar profiel matigt.
Het lijkt waarschijnlijker dat de CU een vergelijkbaar centrumlinks, vrouwelijk, Christelijk, en moreel conservatief maar cultureel progressief electoraat zal mobiliseren als in 2023. De kiezers die de partij verloren heeft aan NSC zullen niet en masse terugkeren. Het is zelf onduidelijk of Eppo Bruins terugkeert: “Er is stemgeheim” zegt hij daarover tegen NRC-journalist Petra de Koning.
Methodologische informatie
De analyses in deze serie zijn gebaseerd op data van het LISS-panel (Longitudinal Internet Studies for the Social sciences), beheerd door Centerdata. Ieder jaar worden verschillende vragenlijsten afgenomen bij een representatieve steekproef van de Nederlandse bevolking. Wij hebben de meest recente van deze vragenlijsten aan elkaar gekoppeld.
Afbeelding van ulleo via Pixabay.
