Op 29 oktober zijn er verkiezingen voor de Tweede Kamer. In deze serie gaan wij aan de hand van een aantal grafieken in op de vraag wie de kiezers van de vijftien grootste partijen volgens de peilingen zijn. Wat zijn hun sociaal-demografische kenmerken en opvattingen? Wat onderscheidt hen van andere kiezers? Vandaag deel 4: Forum voor Democratie (FVD).
Forum voor Democratie (FVD) is een kleine speler in ons politieke bestel. Na een grote en opzienbarende overwinning bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2019, heeft FVD zichzelf door extreme uitspraken, snelle radicalisering en geruzie en afsplitsingen vakkundig onmogelijk gemaakt bij andere partijen. Maar hoewel het er een tijdje op leek dat de partij van Thierry Baudet geen blijvertje zou worden, lijkt FVD inmiddels een relatief stabiele positie in ons partijpolitieke landschap te hebben veroverd. De partij bevindt zich helemaal aan de uiterste rechterzijde van het politieke spectrum, en verkondigt op vrijwel alle issues die de partij belangrijk vindt extreme standpunten. De meeste partijen sluiten samenwerking met FVD daarom om principiële redenen uit.
Wie stemmen op deze uiterst rechtse partij? Om dat te onderzoeken gaan we hieronder de belangrijkste standpunten van FVD (volgens de website van de partij) één voor één af, en kijken we hoe de (potentiële) kiezers van de partij over deze thema’s denken.
De grafieken hieronder zijn gebaseerd op data van het LISS-panel. In een jaarlijkse cyclus worden onder de leden van dit panel (die samen een representatieve steekproef van Nederlanders vormen) vragenlijsten afgenomen. Zie voor meer informatie de methodologische verantwoording onder deze blog. In de maanden oktober-maart is aan ruim 5,000 mensen óf de vraag gesteld op welke partij ze zouden stemmen als er op dat moment verkiezingen waren (dat noemen we hieronder stemintentie), óf per partij gevraagd hoe groot de kans was dat ze daar op zouden stemmen (dat noemen we stemkans).
We presenteren telkens twee grafieken naast elkaar. De eerste (stemintentie) laat de verschillen zien tussen mensen die van plan waren op FVD te stemmen en mensen die op een andere partij zeiden te willen stemmen. De tweede grafiek (stemkans) deelt mensen in vier verschillende categorieën in: mensen die zeker niet op FVD wilden stemmen (0%), mensen die dat misschien zouden doen (1-50%), mensen bij wie het goed mogelijk was (51-80%), en mensen bij wie het waarschijnlijk was (81-100%: de kernachterban).
Het thema dat FVD als eerste noemt op haar website is soevereiniteit. “De afgelopen decennia zijn diverse supranationale organisaties opgericht die onze soevereiniteit ernstig hebben ingeperkt.” Om die ontwikkeling terug te draaien bepleit FVD onder andere een “intelligente uittreding uit de Europese Unie”. Denken de kiezers van de partij ook zo negatief over de EU?
Figuur 1: Euroscepsis (inclusief 95%-betrouwbaarheidsintervallen).
Daar lijkt het wel op. Figuur 1 laat zien dat 80% van de FVD-stemmers in onze steekproef vindt dat Europese eenwording te ver is doorgeschoten. Slechts 30% van de mensen die op andere partijen zeggen te willen stemmen is die mening toegedaan. Het verschil tussen deze twee groepen is gigantisch, en ondanks het kleine aantal FVD-stemmers in de steekproef is het verschil statistisch significant.
Punt 2 op de website is “immigratie en remigratie”. Volgens FVD kende Nederland “de afgelopen decennia een stelselmatig veel te hoge instroom van kansarme immigranten en asielzoekers uit niet-westerse landen.” De partij pleit daarom onder andere voor een asielstop van ten minste 10 jaar.
Figuur 2: Opvattingen over immigratie (0 = sterk anti-immigratie, 10 = sterk pro-immigratie). De zwarte bolletjes geven de gemiddelden weer en de verticale lijnen de 95%-betrouwbaarheidsintervallen. De puntenwolken laten zien hoe de respondenten over de schaal verdeeld zijn.
Figuur 2 laat zien dat er wederom een goede match lijkt te bestaan tussen partij en kiezers. Op een schaal van 0 (sterk anti-immigratie) tot 10 (sterk pro-immigratie) geven kiezers van andere partijen gemiddeld iets meer dan een 5 als score. FVD-kiezers geven gemiddeld een score van ongeveer 3.5 (zie de linker stemintentie-grafiek). De rechter grafiek (stemkans) geeft aan dat vooral de vaste achterban van de partij (mensen die de kans dat ze op FVD zullen stemmen hoger inschatten dan 80%) negatief zijn. Maar ook de kiezers die minder zeker van hun stem zijn, maar de partij wel overwegen, zijn flink negatiever over immigratie dan kiezers die zeker niet op FVD zullen stemmen.
Het volgende thema dat de website van FVD benadrukt is “woke & LHBT-propaganda”. De partij wil bijvoorbeeld een verbod op wat ze “transgender-propaganda” op scholen noemen. Helaas zitten er in de vragenlijst waar wij gebruik van maken geen vragen die specifiek over dit thema gaan. Wel kunnen we in meer algemene zin kijken naar de vraag of FVD-stemmers ook conservatief zijn als het gaat om andere ethische kwesties. In Figuur 3 hieronder is bijvoorbeeld weergegeven hoe FVD-stemmers over euthanasie denken.
Figuur 3: Opvatting over euthanasie (inclusief 95%-betrouwbaarheidsintervallen).
De linker grafiek (stemintentie) laat zien dat FVD-stemmers minder sterk dan andere kiezers vinden dat euthanasie mogelijk moet zijn als een patiënt daar om vraagt (iets minder dan 70% tegenover iets minder dan 90%). Door de kleine aantallen is dit verschil echter net niet statistisch significant. De rechter grafiek laat een soortgelijk patroon zien. Hier bestaat er een statistisch significant verschil tussen mensen die zeker niet op FVD zeggen te gaan stemmen en mensen voor wie de kans 1-50% is. Zij zijn aanmerkelijk conservatiever op dit vlak.
Het vierde thema dat FVD aansnijdt is wat de partij “kartelbestrijding” noemt. Op de website staat: “De gevestigde politieke partijen hebben vrijwel identieke opvattingen over alle grote thema’s. Een kleine groep mensen maakt in deze partijen de dienst uit en draait rond in de bestuurlijke baantjescarrousel die Nederland domineert: het partijkartel.” De partij koppelt dit ook aan een negatief oordeel over de NPO dat vanwege een vermeende beperkte diversiteit aan opvattingen drastisch zou moeten worden gesaneerd. Denken FVD-kiezers er ook zo over? Zijn zij negatiever over politiek en media?
Figuur 4: Vertrouwen in partijen (0 = helemaal geen vertrouwen, 10 = compleet vertrouwen). De zwarte bolletjes geven de gemiddelden weer en de verticale lijnen de 95%-betrouwbaarheidsintervallen. De puntenwolken laten zien hoe de respondenten over de schaal verdeeld zijn.
Het antwoord luidt volmondig ja. De linkerhelft van Figuur 4 laat zien dat FVD-stemmers veel minder vertrouwen hebben in politieke partijen dan kiezers van andere partijen. Waar andere kiezers gemiddeld een 4.5 scoren op een schaal van 0 (helemaal geen vertrouwen) tot 10 (compleet vertrouwen), scoren FVD-stemmers gemiddeld een 3. Op basis van de rechterhelft van de figuur moeten we hier wel een belangrijke kanttekening bij plaatsen. Het is met name de harde kern van FVD-supporters die de negatieve houding richting politieke partijen aanjaagt. Kiezers die FVD wel overwegen, maar nog duidelijk twijfelen over hun uiteindelijke keuze, hebben aanmerkelijk meer vertrouwen in de politiek. Eenzelfde beeld zien we overigens als we gaan kijken naar vertrouwen in de media en vertrouwen in de wetenschap.
Kijkend naar de thema’s die FVD centraal stelt op haar website, en de radicale opvattingen die de partij over die thema’s heeft, kunnen we concluderen dat de partij en haar kiezers duidelijk op één lijn zitten. Op vrijwel alle vlakken hebben FVD-kiezers uiterst rechtse standpunten. Maar betekent dat dan ook dat FVD-stemmers zichzelf als rechts zien?
Figuur 5: Links/rechts-positie (0 = links, 10 = rechts). De zwarte bolletjes geven de gemiddelden weer en de verticale lijnen de 95%-betrouwbaarheidsintervallen. De puntenwolken laten zien hoe de respondenten over de schaal verdeeld zijn.
De linker grafiek van Figuur 5 toont aan dat dit zeker het geval is. Kiezers van andere partijen scoren gemiddeld iets boven de 5 op een schaal van 0 (links) tot 10 (rechts). Onder mensen die op FVD willen stemmen is dat gemiddeld ongeveer een 7. De rechter grafiek bevestigt dit beeld en laat zien dat vooral de kernachterban zichzelf als rechts omschrijft.
Figuur 6: Waarde die gehecht wordt aan gelijkheid (1 = zeer onbelangrijk, 7 = zeer belangrijk). De zwarte bolletjes geven de gemiddelden weer en de verticale lijnen de 95%-betrouwbaarheidsintervallen. De puntenwolken laten zien hoe de respondenten over de schaal verdeeld zijn.
Zijn FVD-kiezers dan op alle vlakken uiterst rechts? Niet helemaal. De grafiek hierboven geeft aan hoeveel waarde (potentiële) FVD-kiezers hechten aan gelijkheid. De linker grafiek (stemintentie) laat zien wat je op het eerste gezicht zou verwachten: mensen die zeggen op FVD te gaan stemmen hechten minder aan gelijkheid dan mensen die op andere partijen willen stemmen. Dit beeld wordt overigens bevestigd als we kijken naar opvattingen over bijvoorbeeld inkomensherverdeling: FVD-stemmers vinden minder sterk dan andere kiezers dat inkomensverschillen moeten worden teruggedrongen (hier niet weergegeven).
Maar kijk nu eens naar de rechter grafiek over stemkans. Uit deze grafiek blijkt dat de kernachterban van FVD wél veel waarde hecht aan gelijkheid. Het is vooral de groep die de partij wel serieus overweegt, maar tegelijkertijd nog steeds twijfels heeft die gelijkheid minder belangrijk vindt. Wat betekent dit? Mogelijk bestaan er twee groepen FVD-stemmers: de meest trouwe supporters die sociaaleconomisch wat linkser zijn en de iets wispelturigere kiezers die wat rechtser zijn en misschien ook de VVD en JA21 in hun keuzeset hebben.
Figuur 7: Leeftijd.
Er is nog één vlak waarop de FVD-stemmer zich duidelijk onderscheidt van andere kiezers: leeftijd. Figuur 7 laat zien dat de meeste FVD-stemmers ergens tussen de 40 en 50 jaar oud zijn. Bij andere kiezers ligt die piek tussen de 60 en de 75.
Uiterst rechts op vrijwel alle vlakken
FVD heeft een duidelijk onderscheidbare positie in het politieke spectrum. Als het gaat om issues als immigratie en Europese eenwording is er vrijwel geen partij die een radicaler rechts standpunt inneemt. Ook als het gaat om vertrouwen in politiek en media onderscheidt de partij zich door middel van radicale ontevredenheid. Onze analyses laten zien dat de kiezers van de partij er net zo over denken. En ook als we kijken naar ethische kwesties lijkt er een goede match tussen partij en electoraat te bestaan. Alleen met betrekking tot sociaaleconomische thema’s zijn er wat verschillen tussen de kernachterban van FVD en de twijfelaars.
De grote vraag is nu of de partij er in gaat slagen die twijfelaars te mobiliseren. In eerste instantie lijkt er weinig te halen voor de partij. Naast de kernachterban is ook de groep potentiële kiezers behoorlijk klein. Tegelijkertijd is er een wat grotere groep die de kans op FVD te stemmen niet heel groot acht, maar de partij ook nog niet helemaal heeft afgeschreven. Hier valt mogelijk winst te halen voor FVD.
De keuze van de partij om de verkiezingen in te gaan met een nieuwe lijsttrekker, Lidewij de Vos, lijkt vooral een strategische zet om de partij een gematigder imago te geven. Of dat gaat lukken is nog maar de vraag. Verslaggeving van NRC laat zien dat zij in het verleden nauw heeft samengewerkt met omstreden leden van de jongerenbeweging van de partij.
Hoe dan ook heeft FVD een andere troef sowieso in handen. Een zeer belangrijke – en vaak onderschatte – kracht van de partij is dat ze behoorlijk goed scoort onder jongeren, zeker op sociale media als TikTok. Het uiterst rechtse FVD zal waarschijnlijk geen factor van belang worden tijdens deze verkiezingen. Maar op de achtergrond blijft de partij bouwen aan een beweging die waarschijnlijk nog wel een tijdje meegaat.
Methodologische informatie
De analyses in deze serie zijn gebaseerd op data van het LISS-panel (Longitudinal Internet Studies for the Social sciences), beheerd door Centerdata. Ieder jaar worden verschillende vragenlijsten afgenomen bij een representatieve steekproef van de Nederlandse bevolking. Wij hebben de meest recente van deze vragenlijsten aan elkaar gekoppeld.
