Westerse samenlevingen zijn sinds pakweg de millenniumwisseling steeds rechtser geworden op sociaal-culturele thema’s als immigratie en integratie. De Brexit-stem, de verkiezingsoverwinning van Donald Trump, het succes van de Oostenrijkse FPÖ, en de opkomst van de Duitse AfD: allemaal gevolgen van hoe kiezers langzaamaan steeds negatiever over immigratie zijn geworden.

Althans, dat is de vrijwel onweersproken lezing die het publieke debat nu al jaren domineert. De hoogste tijd om te benadrukken dat dit absolute onzin is. Kiezers zijn niet negatiever geworden over immigratie. In de afgelopen 15 jaar zijn ze juist steeds positiever gaan denken over de multiculturele samenleving. En dat geldt niet alleen voor Nederland, maar voor vrijwel alle West-Europese landen.

In Figuur 1 hieronder heb ik, op basis van gegevens die afkomstig zijn van de European Social Survey (ESS), weergegeven hoe burgers in tien West-Europese landen over immigranten denken (ik heb daarbij immigranten en leden van etnische minderheden buiten de analyse gehouden en alleen naar de landen gekeken die in alle rondes van de ESS zijn meegenomen). Respondenten is gevraagd of zij vinden dat immigranten hun land een betere of minder goede plek maken om te leven. Ze konden antwoorden op een schaal van 0 (minder goede plek) tot 10 (betere plek). In de figuur zijn de gemiddelde antwoorden per survey-ronde weergegeven.

Figuur 1: Gemiddelde opvatting over immigranten in 10 West-Europese landen (bron: ESS).    

Op het eerste gezicht lijkt er niet zoveel veranderd te zijn in het afgelopen anderhalve decennium. De gemiddelden schommelen iedere survey-ronde zo rond de 5 – precies het middenpunt van de schaal. Maar kijk nu eens naar Figuur 2. Hier heb ik ingezoomd (zie de waarden op de verticale as) en betrouwbaarheidsintervallen toegevoegd aan de staafdiagrammen. Uit deze figuur blijkt dat burgers wel degelijk positiever zijn geworden over immigratie. In 2002 was de gemiddelde score 4.89. In 2016 was dit 5.37. Dat is een toename van bijna 0.5. Dat is niet niks op een 11-puntsschaal.

Uit de figuur blijkt dat de gemiddelden in 2002, 2004 en 2006 niet significant van elkaar verschillen. In 2008 was men opeens significant positiever over immigranten, om in 2010 weer negatiever te worden (al was men in dat jaar nog wel positiever dan in 2002 en 2004). In 2012 en 2014 was men weer positiever dan in 2010 (en zelfs dan in 2008), en in 2016 was men weer aanzienlijk positiever over immigranten dan in alle voorgaande jaren.

Figuur 2: Gemiddelde opvatting over immigranten in 10 West-Europese landen (ingezoomd) (bron: ESS).   

Ik heb overigens ook naar andere, gerelateerde opvattingen gekeken. Zo is respondenten ook gevraagd of ze vinden dat immigranten goed zijn voor de economie en het culturele leven, en of ze vinden dat er meer of minder immigranten met een andere etnische achtergrond zouden moeten worden toegelaten. Ook met betrekking tot deze opvattingen is precies dezelfde ontwikkeling waarneembaar. Daarnaast heb ik gekeken of er grote verschillen tussen landen zijn. Die zijn er inderdaad als het gaat om de gemiddelde houding tegenover immigranten (een gemiddelde score van 4.48 in het Verenigd Koninkrijk tegenover een gemiddelde van 6.21 in Zweden), maar niet als het gaat om het patroon: in alle landen zijn burgers steeds positiever geworden.

Hoe kunnen de successen van radicaal-rechtse partijen dan verklaard worden? De figuren hierboven laten zien dat hoewel mensen gemiddeld positiever zijn geworden, er ook behoorlijk wat mensen zijn die in meer of mindere mate vinden dat immigranten hun land een minder goede plek maken om in te leven. Steeds meer mensen uit deze groep zijn gaan stemmen op radicaal-rechtse partijen, en dat heeft voor een belangrijk deel te maken met veranderingen bij die partijen zelf.

Het betekent dus niet dat de gemiddelde publieke opinie ook naar rechts is geschoven. Je zou je daarom kunnen afvragen of de ruk naar rechts die veel politieke partijen wel degelijk hebben gemaakt op lange termijn verstandig zal blijken te zijn.

Afbeelding: “Diversity Immigrants” van Brian Foust (via Flickr).