Hét verhaal van de gemeenteraadsverkiezingen is de winst van de extreem-rechtse partij Forum voor Democratie (FVD). Maar hoe verklaren we dit succes? Is het te danken aan verzet tegen azc’s, een effectieve partijorganisatie, of simpelweg aan de afwezigheid van de PVV in veel gemeenten?
FVD op winst
Vrijwel overal waar FVD deelnam aan de gemeenteraadsverkiezingen vorige maand, boekte de partij winst. Sinds de vorige lokale stembusgang in 2022 is het aantal kiezers dat op FVD stemde vervijfvoudigd. Het aantal raadszetels groeide van 55 naar 299. In de 55 gemeenten waar de partij toen meedeed, steeg het stempercentage van 3,6 procent naar 8,4 procent in 2026. Dat is gemiddeld een verdubbeling. Bijna overal won de partij meer zetels dan in 2022. Slechts in drie gemeenten (Amsterdam, Den Haag en Dijk en Waard) bleef het aantal zetels gelijk. Alleen in Den Haag was sprake van een lichte daling.
Daarnaast breidde de partij haar deelname uit naar zestig extra gemeenten. Gemiddeld behaalde zij daar 10,1 procent van de stemmen. De sterkste prestatie werd geleverd in Velsen, waar meer dan één op de vijf kiezers op de partij stemde: bijna vier keer zoveel als in 2022. Daar werd het de grootste partij, net als in Epe. In alle gemeenten waar de partij deelnam, wist de partij ten minste één zetel te behalen. Vaak haalde de partij twee, drie of vier zetels.
Anti-azc partij
We kijken hier naar drie mogelijke verklaringen voor de winst van FVD. De eerste is dat het succes van de partij te wijten is aan de mobilisatie tegen asielzoekerscentra. Tijdens de campagne ging het veel over de vraag of er in bepaalde gemeenten een azc zou moeten komen. En dit terwijl gemeenten vanwege de spreidingswet juist niet zelf kunnen beslissen over de vestiging van een azc. Eerder betoogden wij dat politieke thema’s juist op lokaal niveau concreet worden: hier ervaren burgers direct de gevolgen van besluiten over opvanglocaties en kan uiterst rechts de onvrede daarover mobiliseren. Mogelijk veroorzaakt het gevoel van onmacht juist weerstand, waardoor ‘boze burgers’ uitwijken naar een extreme anti-immigratiepartij zoals FVD. Als indicator gebruiken we het aantal hits op news.google.com voor “gemeentenaam” + “azc” vlak na de verkiezingen. Dat geeft een beeld van hoe sterk thema azc in die gemeente leefde tijdens de campagne.
Er is echter geen relatie tussen media-aandacht voor azc’s en de FVD-uitslag. Voor zover deze media-aandacht een indicator is voor de potentiële weerstand tegen azc plannen, lijkt het erop dat FVD die weerstand niet in stemmen heeft kunnen omzetten.
Afwezigheid van PVV
Iedere gemeente heeft een eigen partijsysteem, en de tweede mogelijke verklaring richt zich daarop. Maakt het voor FVD uit of de PVV niet deelneemt aan de verkiezingen, vooral in gemeenten waar veel PVV-stemmers zijn? En geldt dat ook voor andere radicaal-rechtse partijen zoals JA21 en BBB? Eerder lieten collega’s Niels Spierings, Marcel Lubbers en Take Sipma zien dat er een grote overlap bestaat tussen de achterbannen van deze radicaal-rechtse partijen. Maar de electoraten vallen niet helemaal samen: in 2021 overwoog de helft van de JA21/PVV/FVD-kiezers maar één van deze drie partijen.
De uitslag voor JA21 hing samen met de uitslag voor FVD: elk procent voor JA21 bij de Kamerverkiezingen vertaalde zich in ongeveer driekwart procent voor FVD bij de raadsverkiezingen. Dat is overigens onafhankelijk van of JA21 meedeed aan de verkiezingen. De relatie met de score voor BBB is zwakker: elk procent voor BBB bij de Kamerverkiezingen vertaalde zich in circa 0.3 procent extra voor FVD bij de raadsverkiezingen. Dat is wederom onafhankelijk van de deelname van BBB. Er is geen relatie met de uitslag of deelname van de PVV. Dit duidt met name op mogelijke uitwisseling tussen JA21 en FVD.
In dit verband is het ook relevant om te onderzoeken of FVD erin slaagt haar eigen achterban uit 2025 te mobiliseren voor de raadsverkiezingen. Figuur 1 laat zien dat er een sterke relatie is tussen de FVD-uitslag bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 en de gemeenteraadsverkiezingen van 2026. Elk procent voor FVD bij de Kamerverkiezingen vertaalt zich grofweg in een procent bij de raadsverkiezingen. Dat betekent niet dat FVD per se al haar kiezers opnieuw heeft kunnen mobiliseren – de opkomst is immers lager, en het kunnen ook andere kiezers zijn. Toch laat dit zien dat FVD erin is geslaagd een vergelijkbare achterban twee keer te mobiliseren. Concreet betekent dit dat in gemeenten waar FVD al een sterke achterban had, de partij ook bij de raadsverkiezingen hoge scores behaalde.
In de haarvaten van de samenleving
Een derde mogelijke verklaring heeft te maken met partijorganisatie. In tegenstelling tot de PVV heeft FVD nadrukkelijk gekozen voor een duurzame (lokale) partijorganisatie. Dat liet één van ons samen met Gerrit Voerman in dit artikel liet zien. FVD leerde zowel van de chaos binnen de Lijst Pim Fortuyn als van de zwakte van de eenmanspartij PVV. De FVD lanceerde een sterk gecentraliseerde ledenpartij als alternatief. In 2018 besloot FVD nog geen eigen afdelingen op te richten. De partij werkte met een soort ‘franchisemodel’, waarbij bestaande lokale partijen via een alliantie het FVD-merk konden voeren. Inmiddels investeert FVD wél in eigen afdelingen en spreekt de partij van ‘gestage groei’. Daarmee lijkt FVD te leren van de organisatorische beperkingen van de PVV: de lokale infrastructuur die ze opbouwt door deelname aan verkiezingen moet de partij stevige, duurzame wortels in gemeenten geven.
FVD is op dit moment de grootste ledenpartij van Nederland. Daarmee stijgt de kans, dat kiezers een FVD-lid in hun omgeving kennen. Zo’n lid kan optreden als ambassadeur van de partij: vooral de actieve leden zijn een belangrijke factor in het mobiliseren van kiezers. Deze actieve leden staan op de kandidatenlijsten. Het effect van deze actieve leden kunnen we onderzoeken door te kijken naar de relatie tussen de lengte van de kandidatenlijst (het aantal ambassadeurs in een gemeente) en de verkiezingsuitslag van FVD.
Voor iedere kandidaat op de lijst kreeg FVD ongeveer 0.2 procentpunt extra, zoals Figuur 2 laat zien. Dat lijkt misschien niet heel veel, maar de lijsten van FVD variëren van 5 tot 35 kandidaten. Dat kan dus potentieel tot 7 procent extra kan opleveren. Dit wijst erop dat de FVD profiteert van haar sterke partijorganisatie. Deze relatie blijft ook bestaan als we kijken naar het aantal kandidaten dat in de gemeente woont, of het aantal kandidaten in verhouding tot de totale opkomst.
Al met al lijkt de uitslag van FVD niet per se hoger te zijn in gemeenten waar het azc-vraagstuk in de media sterker speelde. Het is daarom lastig om het succes van FVD te verklaren als een mobilisatie van anti-azc-sentiment. Veel eerder lijkt de partij haar eigen achterban te hebben gemobiliseerd, en vooral geprofiteerd te hebben van gemeenten waar ze lokaal sterk aanwezig is.
Tijdens de verkiezingsavond zei Lidewij de Vos: “Vanaf morgen gaan we onze beweging verder uitbreiden naar de haarvaten van onze samenleving”. De uitslag suggereert dat deze strategie al vruchten lijkt af te werpen: waar FVD met een sterke organisatie diep in de lokale gemeenschap aanwezig is, behaalt de partij goede resultaten.
Keerzijde van succes
Tegelijkertijd schuilt in dit succes mogelijk ook een zwakte. In gemeenten waar FVD in 2022 al meedeed, scoorde de partij structureel meer dan één procentpunt lager dan in gemeenten waar FVD voor het eerst deelnam. Dat suggereert dat lokale aanwezigheid zich niet automatisch uitbetaalt. Integendeel: de prestaties van FVD-raadsleden lijken kiezers lang niet altijd te overtuigen. In veel raden zijn FVD’ers vaak afwezig, zoals in Hulst en Den Haag. In diverse gemeenten kampen fracties nu al met interne conflicten, zoals Chris Aalberts liet zien. Die conflicten hangen vaak samen met de strakke partijorganisatie (waarbij met voorkeursstemmen verkozen raadsleden hun zetels niet altijd mogen innemen).
Juist waar FVD zich dieper in de lokale politiek nestelt, wordt de partij zichtbaarder en beoordeeld door kiezers. En daar gaat het soms mis. Het zal dus moeten blijken of de strategie van lokale verankering FVD verder versterkt of juist kwetsbaar maakt.
