Door Stella Koenen, Kristof Jacobs en Alex Lehr
Het burgerberaad is hot. Zo overhandigde eind 2025 het Nationaal Burgerberaad Klimaat haar aanbevelingen aan het kabinet en zien we er lokaal en provinciaal al veel met het burgerberaad wordt geëxperimenteerd. Tegelijk zien we dat burgerberaden (al dan niet by design) ook vaak in combinatie worden gehouden met vormen van directe democratie. Zo gooide Ierland een tijd geleden hoge ogen door de combinatie van een burgerberaad met referenda over hete hangijzers als abortus en het homohuwelijk. Ook in Nederland zie je dit soort combinaties vaker opduiken, en dan met name lokaal en in omgekeerde volgorde. In steden zoals Arnhem, Heemstede en Zoetermeer werden burgerberaden gehouden na referenda. Een vaak gehoord argument is dat dit ’the best of both worlds’ is en bijdraagt aan zowel diepgang als meer draagvlak.
Maar voegt een deliberatief proces zoals een burgerberaad extra uitkomst-legitimiteit (i.e. draagvlak) toe aan een referendum? Daar is op dit moment nog maar weinig over geweten. In een nieuw onderzoek, nu gepubliceerd in Political Bahavior, laten we aan de hand van een survey-experiment zien dat dat onder bepaalde omstandigheden het geval is, maar niet altijd.
Wat hebben we gedaan?
We hebben een survey-experiment hypothetische scenario’s gerandomiseerd voorgelegd aan een representatieve groep Nederlandse respondenten. We vergeleken daarbij een besluitvormingsproces middels een combinatie van een burgerberaad + referendum met een simpel referendum. De keuze die voorlag was of een lege ruimte gebruikt moet worden voor een speelplaats of parkeerplaats. We kozen voor dit onderwerp omdat het tegelijk realistisch, voldoende belangrijk en relatief gemakkelijk te begrijpen is. Uitkomst acceptatie hebben we gemeten middels een vraag in welke mate men het eens was met de stelling ‘ik ben bereid de uitkomst te accepteren (7-puntschaal).
De analyses voerden we uit op de respondenten die alle ‘manipulation checks’ correct beantwoord hadden. We voerden ook extra analyses uit om de ‘treatment’ effecten te corrigeren voor eventuele imperfecties in de randomisatie en response, door te controleren voor socio-demografische variabelen en de voorkeursuitkomst van een respondent. Meer informatie over het onderzoeksdesign is terug te vinden in het artikel zelf en in de preregistratie.
Belangrijkste bevindingen
Onze belangrijkste bevindingen kunnen samengevat worden in onderstaande drie punten, die op hun beurt weer kunnen worden samengevat als ‘yes, but’.
1. Het toevoegen van een deliberatief proces voor een referendum kan inderdaad een (bescheiden) meerwaarde hebben voor de mate van uitkomst acceptatie… maar alleen als de uitkomsten van beide processen in lijn zijn met elkaar. In dat geval kan het de uitkomst-legitimiteit van een voor een respondent ongewenste uitkomst zelfs verhogen.
2. Een belangrijke kanttekening echter: als het referendum en het burgerberaad een ander resultaat opleveren, kan het effect zelfs eerder negatief zijn. In beide gevallen zijn de effecten overigens niet groot en het lijkt erop dat ze elkaar neutraliseren (‘cancel each other out’, zie figuur 1).
Figuur 1. Effect combinatie burgerberaad en referendum (voor al dan niet congruente uitkomsten)
3. In een aanvullende analyse onderzochten we ook het belang van de mate waarin men het proces rechtvaardig vindt. Hieruit blijkt dat het potentiële negatieve effect van verschillende uitkomsten kleiner is wanneer men de procedure als rechtvaardig ervaart. Dit is met name relevant omdat media-aandacht bij democratische innovaties vaak uitgaat naar de vraag of procedures wel rechtvaardig zijn. Zoals we zien in onze analyses heeft deze gepercipieerde rechtvaardigheid ook invloed op de uitkomstlegitimiteit, zeker als de uitkomsten van het burgerberaad en het referendum niet met elkaar overeenstemmen.
Conclusie: burgerberaden en referenda en hoe ze elkaar kunnen versterken
Kortom, het toevoegen van een deliberatief proces zoals een burgerberaad aan een referendum kan een bescheiden meerwaarde hebben wat betreft draagvlak, mits de uitkomsten van beide processen in lijn zijn. Tegelijkertijd is het niet zonder risico: als de uitkomsten niet overeenkomen, kan het effect negatief zijn.
Het is daarbij belangrijk om te benadrukken dat een burgerberaad een heel andere functie kan hebben dan een referendum. In het Ierse voorbeeld vervulden het burgerberaad en het referendum min of meer dezelfde rol, maar een burgerberaad kan ook een andere functie hebben. Denk bijvoorbeeld aan een deliberatief referendum, de citizens’ initiative review. Dit is een ‘slimme vorm’ van een klassiek referendum, waarbij een gelote groep burgers (i.e. een mini-burgerberaad) de argumenten pro en contra van politici en experts weegt en samenvat in een informatiebrochure die aan alle kiezers wordt gestuurd. Dit maakt de referendumcampagne minder gevoelig voor desinformatie, op een manier waarbij de burger aan het stuur zit. Ook andere innovatieve vormen van referenda, zoals het recente AZC-referendum in Haaksbergen waarbij kiezers meerdere vragen kregen voorgelegd in plaats van een simpele voor-of-tegenvraag, zijn een interessante manier om meer verdieping te brengen.
Oftewel, er is nog behoorlijk wat te onderzoeken. De laatste jaren lag de focus sterk op burgerberaden pure and simple als antwoord op de teleurstelling in klassieke referenda pure and simple, maar de meeste innovatie zit momenteel vooral in hoe beide instrumenten elkaar effectief kunnen kruisbestuiven. Wordt vervolgd!
Noot: Dit onderzoek werd gefinancierd door NWO in het kader van het REDRESS-project. Foto: “Ireland can Do Better Vote NO!” by infomatique is licensed under CC BY-SA 2.0.
